Ła’ ha’nitáhígíí ’éí biihidzóhí 50 entries
’Aghaa’ daołgááh.
wool pl-3-2dpl-make.white.I’Ahwééh yishdlį́į́h ’áádóó naanishgóó yishááh.
coffee 3-1-drink.U and.then work-toward 3-1-go.U’Ałchíní ’ólta’di t’áá ’áhą́dígo ’ahąąh naazį́.
boy school-at just together-GO abreast pl-3-stand.SPN’Áłchíní bi’éé’ náádaségis.
children 3-clothes 3-1-wash.R’Eii ’asdzání t’áá naníle’dii haadzih.
that lady just dismay 3-speak.P’Ííłta’ dóó ’iiłghaazh.
1-read.P CONJ 1-sleep.PÁt’ah ’índa shaa náádíídááł.
later 1-to again-2-come.Fbik’ídédiz
3DO-1-wrap.it.around.it.PChaha’oh biyaagi ni’dííłbąs.
shade.house 3-under-at 2-drive.Fdadidiilyįh
pl-3DO-1dpl-melt.it.Fdajiłhį́į́h
pl-3DO-4dpl-melt.it.(snow).Idajííshóó’
pl-3DO-4dpl-brush/comb.it.Pdeididoołhįh
pl-3DO-3dpl-melt.it.Fdeidííłhį́į́’
pl-3DO-3dpl-melt.it.Pdeiilyį́į́h
pl-3DO-1dpl-melt.it.(snow).Idideididoołjah
pl-3DO-3dpl-start.fire.Fdideidííłjéé’
pl-3DO-3dpl-start.fire.Pdizhdidoołjah
3DO-4-start.fire.FDíí chidí ’ayóo dilwo’ ha’ní ’áko ndi doo baa jííníshłíi da.
this car very 3-fast 3-say.P CONJ NEG 3-about 4-1-rely.P NEGDoo ’áłah dadiidleeł da.
NEG together pl-1dpl-meet.pl.F NEGDoo yéé chizh yah ’ííjaa’í hooghan shį́į́ ’adííłk’ą́ą́’ nít’éé’.
DOO YÉÉ firewood into 3-1-carry.pl.P-Í hogan probably 3-1-burn.P pastDziłghą́ą́’í ’alóós dóó nááneeskadí ńdeidį́į́h.
Wht.Mtn.Apache rice and tortilla pl-3-3-eat.RDziłghą́ą́’í bizaad doo shił bééhózin da.
White.Mountain.Apache-NOM 3-language NEG 1-with 3-ho-know.CI NEGHaashíyee’ shimá bidzi’ izí shił doolwoł hait’éego dilwo’.
try.and.find.out 1-mother bicycle 1-with pas-moving.fast.F 3-1-try.F 3-run.hanoołchaad
3DO-2dpl-card.it.(as.in.wool).Phazhdoołtééł
3DO-4-carry.him/her.up.out.of.something.FJó nił bééhozin shibéeso ’adingo
because 2-with 3-knowledge.CI 1-money 3-dwindle.CI-GOK’aa’ísh tsénaa ’aní’á biyaa doodago daats’í báhátis ’ayiist’oh?
arrow-Q bridge 3-under or perhaps 3-over 3-3-shot.PK’idadeelyáá nit’éé’ t’óó daazgan, háálá doo nahałtin da.
1pl-plant.P past just 3pl-dry.SPN, because NEG 3-rain.CI NEGNa’nízhoozhígóó chídí doo nił dah didoolwoł da.
Gallup-to car NEG 2-with up start-3.drive.F NEG
’íísíníłts’ą́ą́’
bee ’ééhóziní
- Command, negativefind in Navajo Imperatives
- Náásgóófind in Navajo Imperatives
- -góó to, toward, along, on, with a numeral it indicates a date’akéé’ si’ání zanoo’į́ bik’ídáahgi
- doo --- da frame to negativize verbs and phrasessaad ’át’éii zanoo’į́ bik’ídáahgi
- -ił with’akéé’ si’ání zanoo’į́ bik’ídáahgi
- dah up at an elevation, off, static, holdingsaad ’át’éii zanoo’į́ bik’ídáahgi
- Náásgóó
- ’oolwoł drive
nisoolá
3DO-2dpl-carry.a.ropelike.thing.around.PNił bééhózinísh ’éí doodaii’ nicheii daats’í bił bééhózin?
2-with 3-know.CI-Q TOP or 2-grandfather perhaps 3-with 3-know.CI
’íísíníłts’ą́ą́’
bee ’ééhóziní
- -ił with’akéé’ si’ání zanoo’į́ bik’ídáahgi
- accompaniment
- Continuative Imperfective (CI)
- nisin think, want
- -ísh enclitic for yes/no questionsNa’ídíkid bik’ídáahgi
- doodaii’ particle orNa’ídíkid bik’ídáahgi
- daats’í particle for perhapsNa’ídíkid bik’ídáahgi
- Continuative Imperfective (CI)
- nisin think, want




