Saad Hadít’éii Nanilt’ąʼ

Jéʼiitłʼóól biiʼ góneʼ Saad Hadít’éii Nanilt’ąʼ bił hazʼą́ągo ʼályaa. Diné Bizaad yíhoołʼaahíí yinahjį’ saad yee hadítʼéii yaa ákonízíigo yiiʼdídóo’įįł dóó choidooł’įįł.

Yáʼátʼééh t’áá ánółtso. Díí Saad Hadít’éii Nanilt’ąʼ bił hazʼą́ągo ’ályaaígíí ʼéí Diné Bizaad yee na’nitiníí dóó ’íhooł’aahíí yiká ’análwoʼ dooleeł. Díigi ʼátʼéego haʼoodzíí yee hadítʼéhígíí yik’idiʼdootį́į́ł. ’Áádóó ’éí ’óhoo’aah bitsésiléí hadilnéehgo choidoo’įįł. ’Áádóó Diné Bizaad baa ’áhí niidzingo t’áá náásgóó nooséeł dooleeł.

Bee hahodoolzhishígíí ʼéí saad hadítʼéii bitsiin Haʼoodzííʼ haitʼéego ʼájił’įįh, bikáʼígíí ’áłtsé dínííł’įįł. ’Éí kwé’é ha’oodzíí’ bibee hazáanii t’áá ’át’éii nít’ę́ę́’ yaa halne’. Díí Saad Hadít’éii Nanilt’ą’, bich’į’ ’adahwiizt’i’go ch’ǫǫ’į́.

Diné Bizaad yee yádaałti’ígíí tʼáá ʼałʼoh honíʼą́ągo bił béédahózin. Díí haʼoodzii bikʼi nidahaasʼnilígíí yíídóołtsʼįįł ʼáádóó báʼólta’í choidoołʼįįłgo saad bibee haz’áanii yee nidiʼnootįįł. Nááná ’Ółta’í Diné Bizaad yee yadaałtiʼíí ’éí saad naalkaahíí yaa nitsíkees dooleeł. ’Áko zaazéíłníníí nizhónígo choiyooł’į́į dooleeł.

Saad Hadítʼéii Naniltʼąʼ biiʼ ha’oodzíí’ t’áá nantł’ago ’ádaalyaaígíí yitsʼá yiiláahgo neiłkaah dooleeł. Diné Bizaad yee yádaałtiʼii dóó bá da’ólta’íí, díí saad bibee haz’áanii yee naalnish dóó bił bééhózin dooleeł. Díí haʼoodzii bikʼi nidahaasʼnilígíí yíídóołtsʼįįł ʼáádóó báʼólta’í choidoołʼįįłgo saad bibee haz’áanii yee nidiʼnootįįł. Diné Bizaad dóó Dene Bizaad (Athabaskan) bił ʼahąąh naaʼnilgo saad bee ’ałʼąą ʼádaat’éii yaa ’ákodínóozįįł.

T’áá ’át’éíínídę́ę́’ baa ntsáhákeesgo, díí Saad Hadít’éii Nanilt’ąʼ ’ííyisíí yaa halne’íí ’éí zaazéí hadit’éii dóó ha’oodzíí’ hadit’éii dóó saad bibee haz’áanii. Diné Bizaad łahgóó tʼáá ʼałʼąą ʼátʼéego chiyooł’į́. Tʼáá hooghandi bee yátʼi dóó ʼóltaʼdi bee naʼadzooígíí ʼałʼąą ʼátʼé. T’áá ’ałtso Diné Bizaad yíhooł’aahii bá nihił choidahoo’į́įhgo biniinaa Diné k’ehjí dóó Bilágáana k’ehjí hadilyaa.

T’áá hó nabízhnítaahgo díí Saad Hadít’éii Nanilt’ąʼ bitsʼą́ą́dóó ʼíhwiizh’doołʼaał. ʼÁadi índa saad nijiłkaahgo bik’izhdiʼdootį́į́ł. ’Ákondi, saad naalkaah yéego nanitł’ah’ígíí biniinaa t’áá hái da nizhónígo yik’idiitįįhígíí háká’adoolwoł.

Díí jéʼiitłʼóól góne’ saad hadítʼéii bitsiin ’ííshjání ’ádaalyaa. Saad Hadít’éii Nanilt’ąʼ góne’ Bilagáana k’ehjí saad dabikáá’ígíí ’éí t’áá Diné k’ehjí saad bá ‘ádaalyaago jéʼiitłʼóól bii’ Saad nídílzhishii choidooʼįįł. T’áá nináháshį́į́h bik’eh saad hadítʼéii bitsiin ła’ k’éédílyééh. Díí Saad Hadít’éii Nanilt’ąʼ ’éí t’áá binádaʼanishgo náás noosééł dooleeł.

Nákéé’ Náháne’:

Tádiin daats’í nááhai Diné Bizaad yee nidaʼnitiníí dóó bidziilgo daʼółtaʼígíí ʼółtaʼ bá néíʼaahgo holzhish. ʼÁko yéego Diné Bizaad yaa daʼííłtaʼii dóó yee yádaałtiʼii dóó nida’nitinii ahínéikaahgo bá nidaʼoltah. Yę́ędą́ą́ʼ Naaki dimííl dóó báʼáán tsostsʼid tsʼáadah yihah, NLA, shį́įgo ʼółtaʼí Diné Bizaad nideiłkaahgo bá náhooʼaahgo ʼályaa. Jéʼiitłʼóól biiʼjį’ haʼoodzííʼ bee ʼééhózinii (sentence data) dayóółta’ígíí dóó bee ʼééhózinii (data) yinahjį ʼakʼidiitįįh. Dik’ǫs nitsaaí naasnįį’ yę́ędą́ą́’ tsésǫʼii (Zoom) choo’į́į́go saad naalkaahí bee nda’azhnish. ’Áko dį́į́sh jį́įdi, Saad Hadít’éii Nanilt’ąʼ, Diné Bizaad yee yáłtiʼii bee hółdzilgo hazʼą́ą́ dóó náás yilyééł.

Béeso bee ninádaʼnishígíí ʼéí National Science Foundation dóó National Endowment for the Humanities dóó American Indian College Fund, Swarthmore College dóó Navajo Technical Universitydę́ę́’ chʼéédítʼááh. Swarthmore Collegedę́ę́’ Jéʼiitłʼóól baa ’áháyanígíí yee nihiká ’anájaah.

In these resources, example sentences are often drawn from Young & Morgan (1987). The abbreviation YM (1987) refers to this book. YMM (1992) refers to Young, Morgan, & Midgette (1992).