Ła’ ha’nitáhígíí ’éí biihidzóhí 50 entries
’Ach’íí’ ła’ deeshį́į́ł.
rolled.intestine some 1-eat.F’Adą́ą́dą́ą́’ shá bíighah kintahdi tádísháahgo shee ’i’íí’ą́.
yesterday sun proportionate town-at 1-go.about.Prog-GO 1-on 3-sun.went.down.P’Ak’éégo ’éí chizh niléí keehaidi ninahdahiigééh nt’éé’.
autumn-GO that wood over.there winter.camp-at pl-3-1-unload.P past’Asdzą́ą́ Báhoozhóní yinishyé.
woman happy 1-called.NI’Ólta’di ’áłchíní binaashii sédáago ’ííníshta’.
school-at children 3-across.from 1-sit.SNP 3-read.NI’Óshą́ą́’ laanaa’ dichin shi’niiłxį́.
1-eat.O wish hunger 1-3-kill.I’Óshą́ą́’ laanaa’ dichin shi’niiłxį́.
1-eat.O wish hunger 1-3-kill.I’Áłah ’aleehgo ch’iyáán ’ádadiilnííł ’áko shį́į́ ’índa diné ndahidookah.
meeting-Comp food 3-1-Pl-make.F CONJ people 3-Pl.will-arrive.Fdadiilbish
pl-3DO-1dpl-boil.it.FDah níljííd!
up 2-jump.Idajishbéézh
pl-3DO-4dpl-boil.it.Pdajitł’ó
pl-3DO-4dpl-weave.it.IDamóogo nihaa náájídááh.
Sunday.GO us.return 4-again.visit.Fdaooyą́ą́’
pl-3DO-2dpl-eat.it.Pdazhdiłhį́į́h
pl-3DO-4dpl-melt.it.IDá ák’ehdi shizhé’é bił nishishnish j́į́į́dą́ą́.
Plant.field-at 1-father with 3-1-worked.P today.pastdeitł’ó
pl-3DO-3dpl-weave.it.Ididííłjéé’
3DO-1-start.fire.Pdidíłjeeh
3DO-2-start.fire.IDíí tł’éé’ ’índa hazhó’óó ’iideeshwosh.
this night only.then uninterrupted 1-sleep.FDlǫ́ǫ́’ ’a’ą́ą́dę́ę́’ hanoolne’ dóó naneesne’.
prairie.dog hole-from stick.head.up.out.P and 3-look.around.PDoondó’ ’awéé’ yicha da.
not.even baby 3-cry.I NEGDziłgóó ’o’ooldee’ yę́ę ná’ooldah.
mountain-to 3-go.pl.P past 3-return.pl.IGohwééh t’áá bizhání ’éí doodaii’ ’abe’ biłgo daats’í nínízin?
coffee only TOP or milk 3-with-GO perhaps 3-2-want.NIhadeeshtééł
3DO-1-carry.him/her.up.out.of.something.Fhadeidééłbįįd
pl-3DO-3dpl-fill.something.up.with.it.Phadeiilgizh
pl-3DO-1dpl-cut.it.out.PHaidą́ą́’ ’a’áán góne’ naashnish ńt’ę́ę́’ --- doo shił yá’áhoot’éeh da.
winter-past mine.shaft inside 1-work.I past NEG 1-with 3-good.N NEGhaidééłbįįd
3DO-3-fill.something.up.with.it.PHáí lá bił nanilnish?
who Q 3-with 2-work.IHáísh bił nanilnish?
who-Q 3-with 2-work.IKwii sínídáa dooleeł.
here 2-sit.SPN will.be.FKʼadí! Tʼáadoo tʼóó ’ííyį́į̨́łí.
stop NEG just 2-eat.Prog-íMary ha’át’íí yinízin?
Mary what 3-3-want.NINaadą́ą́’ ła’í ndi t’áadoo bik’i nahoołtą́ą da.
corn not.even.one but just.NEG 3-on rain.P NEG.Naakiiskánídą́ą́’ dibé tó ła’ bá niníyį́.
two.days.ago sheep water INDEF 3-for 3-1-haul.PNibéézh bee hane’ doo ndi naalnish da.
2-cellphone NEG but 3-work.P NEGNíléí dá’ák’ehdi ła’ joogááł.
there cornfield-at some 4-walk.ProgRemark- Hachidí laʼ doo sizį́į da. Response- Jó doo jizdáa da .
4-vehicle surprise NEG 3-stand.SPN-NEG | well NEG 4-sit.SPN NEGShá bíighah na’ashkǫ́ǫ́’.
sun proportionate 1-swim.CIShicheii haastihgo łáháda ninálnish.
1-grandfather 3-become.old.P-GO seldom 3-work.RT’áadoo hoshíníkéhé.
T’ÁADOO 2-scold.NI-ÍT’áá ’aaníí ’aníigo t’éiyá doo bikee’ saad si’ą́ą da.
truly 3-say.I-GO only NEG 3-behind word 3-sit.SPN NEGT’áá ká nikee’ ániidígíí biih wóó’éés lágo.
see.to.it 2-shoe new-IGII 3-into 2-step.in.O NEGTsxį́įłgo naalkidígíí neeznáá yidziihgo Jóhonaa’éí daolyéii ch’ééh ’iih da’ałne’ nít’éé’ ’áłt’ąą ’ałtso ’o’oolkidgo ’índa ’iih da’asne’.
fast-GO 3-tick-ÍGÍÍ ten 3-remain.I-GO Suns pl-3-call.NI-NMLZ in.vain 3-into pl-3-3-throw.I past until.after all clock-go finally 3-into pl-3-3.throw.P
’íísíníłts’ą́ą́’
bee ’ééhóziní
- tsxį́įłgo quickly, fastsaad ’át’éii zanoo’į́ bik’ídáahgi
- T’ahdii
- ch’ééh in vain, futilely, trysaad ’át’éii zanoo’į́ bik’ídáahgi
- -iih into’akéé’ si’ání zanoo’į́ bik’ídáahgi
- ’áłt’ąą after allsaad ’át’éii zanoo’į́ bik’ídáahgi
- ’áłt’ąą after all, in spite of unfortunatelyfind in Navajo Particle Lexicon
- nit’ee’ pastfind in Navajo Particle Lexicon
- ’índa and only thenfind in Navajo Conjunction Lexicon
- ’Áhoodzaii




