Ła’ ha’nitáhígíí ’éí biihidzóhí 50 entries

Ch’ééníshį́įgo náá’deeshtł’óół nissin.

return.summer.GO 1-again.weave.F 1-desire

’Adą́ą́dą́ą́’ ch’iyáán ’áshłaago dajííyą́ą́’.

yesterday food 1-make.P-GO pl-4-eat.P

’Ajótł’óół laanaa nissin ndi ’aghaa’ shee ’ádin.

4-weave.O hope 3-1-want.CI but wool 3-1-with.me 3-none.NI

’Anishkeed, t’áá ká nóólk’oł.

2-3-photograph.I neg 2-blink.O

’Ólta’di ’áłchíní binaashii sédáago ’ííníshta’.

school-at children 3-across.from 1-sit.SNP 3-read.NI

’Óshą́ą́’ laanaa’ dichin shi’niiłxį́.

1-eat.O wish hunger 1-3-kill.I

Béeso bá hooghan góne’ shił ha’ashch’ą́ą́l dóó ’azéé’ííł’íní bił yah ’ííyá.

money 3-for building inside 1-with 3-go.up.as.elevator.P and doctor 3-with into 1-GO.P

Chidí t’ą́ą́’ nináníłbą́ą́z.

car just 3-1-reparked.R

dazhdidoołhįh

pl-3DO-4dpl-melt.it.F

deeshį́į́ł

3DO-1-eat.it.F

Dibé dził binaashii nanishkaad.

sheep hill 3-across.from 3-1-herd.CI

Dibé tóógóó dínóshkaad.

sheep water-toward 3-1-start.herd.O

dididoołjah

3DO-2dpl-start.fire.F

Doo t’áá k’ad nich’i’ hasdzíí da.

do.not.want.to towards.you.pos 1-speak.P NEG

Dziłghą́ą́’í bizaad doo shił bééhózin da.

White.Mountain.Apache-NOM 3-language NEG 1-with 3-ho-know.CI NEG

Díí tł’éé’ nahodoołtį́į́ł jiní.

Tonight 3-3-reported.P it will 3-3-rain.F

Éí łį́į́’ shilį́į́’ ’át’é.

that horse 1-horse 3-be.NI

Hagod neezgaigo chʼééh ’ajiiłhxáazh łeh.

4-knee 3-hurt.P-GO in.vain 4-sleep.NI often

Haidą́ą́’ ’a’áán góne’ nishishnish ńt’éé’ --- doo shił yá’áhoot’éeh da.

winter-past mine.shaft 1-work.P past NEG 1-with 3-good.N NEG

Halne’é doo hazhó’ó halne’ da.

preacher NEG well 3-explain.CI NEG

haníłchaad

3DO-2-card.it.(as.in.wool).I

haołgéésh

3DO-2dpl-cut.it.out.I

Hastóíí dóó sáanii k’inááda’didlé.

3-men and 3-women planting.again.PL.R

hááłgizh

3DO-1-cut.it.out.P

jidíníłkaad

3DO-4-start.to.herd.them.(animals).I

Kintahgóó diit’ash.

town-to 1dpl-go.du.Prog

Kwii sínídáa dooleeł.

here 2-sit.SPN will.be.F

Na’níle’dii béeso ła’ haaníníl, t’áadoo tł’oh nidziisnii’ da.

dismay money some 4-3-1-give.PlO.P NEG hay 3-4-buy.P NEG

Na’nízhoozhígóó shíni’.

Gallup-GÓÓ 1-mind

nidajizlá

pl-3DO-4dpl-carry.a.ropelike.thing.around.P

nidaohłé

pl-3DO-2dpl-carry.a.ropelike.thing.around.I

Nídeezidgo ’índa hoł ní’deeswod.

month-GO only.then 4-with 2-drive.back.F

Nízhánee’ saabiihi’níłí bóhwiinił’ą́ą́’.

2-good.thing-NEE’ computer 3-2-learn.P

Shibéézh bik’í’óshch’iid le’ ’éé’ bitahgi yóó’ ’eelts’id.

1-knife 1-find.it.O clothes 3-among 3-move.P

Shiyáázh nízaadi naalnishgo bídin sélį́į́’.

1-son far-at 3-work-GO 3-lack 1-be.SPN

Shiyáázh ’ółta’góó deeyáhą́ą doo yénániih da.

1-son school-to 3-go.P-past one but NEG 3-3-remember.CI NEG

Shizhé'é ch’ah bítáa’jį’ da’deez’áhígíí bił yá’át’ééh.

1-father hat 3-forehead extending-foward-ÍGÍÍ 3-with 3-be.good.NI

Shił hodiik’ąąʼ.

1-with ho-start-restless.P

Shił naa’aash shį́į́! T’áá shǫǫdí shaná’níłtsóód!

1-with 3-go.dl.CI maybe please 1-to-back-3-2-feed.I

Sohodizingo t’áá ká nídoó’nééh lágo.

prayer-GO neg 2-get.up.O LÁGO

T’áá ’ákwíízhíní tó dah siyínígóó ’ałnánáshdááh.

every summer lake-toward again-1-go.R

Ted t’áá bí bichidí yóhósáahgo yishniih.

Ted just his 3-car 3-3-miss.I-GO 3-1-hear.I

Tsé bikáa’gi béésh dah si’ą́.

rock 3-on-at knife up 3-sit.SNP

Tsxį́įłgo łees’áán ’ánílééh; nimásání nihaa níyá!

quickly tortilla 2-make.I 2-mat.grandma 1.pl-to 3-came.P

yishóóh

3DO-3-brush/comb.it.I

Yiską́ągo dichííł jiní.

tomorrow.GO 3-snow.F pl.3-said.P

yiyííyą́ą́’

3DO-3-eat.it.P

Ła’ damóo yę́ędą́ą́’ dah ’iyétł’ónée, k’ad ’ałníí’góó ’eeshtł’óół.

one Sunday past up 3-1-set.P-past now middle-toward 1-weave.Prog

Ła’ nídeezid yę́ędą́ą́’ ’áajigo niséyá.

one month past that-way-GO 1.go.P

ʼÉí ʼashkii hanii, habééso hólǫ́!

that boy NEG.FOC 4-money 3-exist.NI