Ła’ ha’nitáhígíí ’éí biihidzóhí 50 entries
’Asdzą́ą́ ’ayóo bi’éé’ nizhóní łeh.
woman very 3-clothes 3-beautiful.NI usually’Atiin yéego hashtł’ish náhádlee łe.
road very mud 3-becomes ususally.CI’Atsį́’ísh ’éí doodaii’ łóó’ísh nínízin?
meat-Q or fish-Q 3-2-want.NI’Ałchíní ’ólta’di t’áá ’áhą́dígo ’ahąąh naazį́.
boy school-at just together-GO abreast pl-3-stand.SPN’Eii ’asdzání t’áá naníle’dii haadzih.
that lady just dismay 3-speak.PBįįh bił da’doołdǫǫh.
deer 3-with pl-2dpl-shoot.ICh’iyáán ’áshłaadóó tsííd bik’i hooziid.
food 3-1-cook.P-from embers 3-onto area-1-cover.PCh’óóshdą́ą́dą́ą́’ Diné Bizaad naalkaah doo baa ’áhonissin da. K’ad ’éí t’áá shxǫǫd bik’i’diitą́.
formerly Navajo language research NEG 3-about 1-aware.CI NEG | now TOP at.least 3-of-1-understand.PCh’óóshdą́ą́dą́ą́’ Diné Bizaad t’éiyá bee yádeilti’ nít’ę́ę́’.
formerly Navajo language only 3-with pl-3-speak.I pastDa’ chidíísh bee hólǫ́ doodaii’ ni daats’í chidí nee hólǫ́?
Q car-Q 3-with 4-exist.NI or 2 maybe car 2-with 4-exist.NI
’íísíníłts’ą́ą́’
bee ’ééhóziní
- da’ particle for yes/no questionsNa’ídíkid bik’ídáahgi
- -ísh enclitic for yes/no questionsNa’ídíkid bik’ídáahgi
- -ee by means of’akéé’ si’ání zanoo’į́ bik’ídáahgi
- accompaniment
- doodaii’ particle orNa’ídíkid bik’ídáahgi
- doodaii’ orfind in Navajo Conjunction Lexicon
- daats’í particle for perhapsNa’ídíkid bik’ídáahgi
- Neuter Imperfective (NI)
dadoołhį́į́’
pl-3DO-2dpl-melt.it.Pdaołbéézh
pl-3DO-2dpl-boil.it.Ideiitł’ó
pl-3DO-1dpl-weave.it.Ididadidiiljah
pl-3DO-1dpl-start.fire.FDíí ’abíní dibé tóógóó neeshkał.
this morning sheep water-to 3-1-herd.ProgDíí chidí ’ayóo dilwo’ ha’ní ’áko ndi doo baa jííníshłíi da.
this car very 3-fast 3-say.P CONJ NEG 3-about 4-1-rely.P NEGDíí tł’éé’ t’áá ká dóola dá’ák’eólyeed lágo, dádiʼnítįįh.
this night NEG bull into.field-3-run.O hope.not 3-2-close.gate.I
’íísíníłts’ą́ą́’
bee ’ééhóziní
- Command, negativefind in Navajo Imperatives
- Optative with t’áá ká and lágofind in Navajo Imperatives
- t’áá ká don’tsaad ’át’éii zanoo’į́ bik’ídáahgi
- lágo negative particle used with the optative modesaad ’át’éii zanoo’į́ bik’ídáahgi
- Laanaa
- Command, affirmativefind in Navajo Imperatives
- T’ahdii baa na’aldeehfind in Navajo Imperatives
- T’ahdii
Díkwíí jį́ shą’ nanilnish?
how.many Q days 2-work.IDlǫ́ǫ́’ ’a’ą́ą́dę́ę́’ hanoolne’ dóó naneesne’.
prairie.dog hole-from stick.head.up.out.P and 3-look.around.Pdoołhį́į́’
3DO-2dpl-melt.it.Phaoołgizh
3DO-2dpl-cut.it.out.PHastiin ’éí tsídii ła’ ’adah ’ayídzíí’ą́.
man TOP bird INDEF down 3-3-knock.off.SRO.PHastiin łééchą́ą́’í tsinaalzhoodí bił déíshood.
man dogs 3-3-haul.sled.LPB.Proghayíígeed
3DO-3-dig.it.out.PHodíina’go, oltá´di shideezhí naaltsoos woltáʼígíí baa nish’aah.
3-minute-GO school-at 1-younger.sister paper 3-reading-íGíí 3-for 1-give.SRO.IHooghan ayóó ánoolningo yiłtsą́.
house really 3-beautiful.NI-GO 3-1-saw.NIHóhoot’éédą́ą́’ dahodéek’ą́ąhgo ayóo bits’ą́ą́dóó łid nítsaaz nít’éé’.
"last.year-past pl-3-fire-GO very 3-from-it smoke spread past.CI"Hóhoot’éédą́ą́’ t’áadoo lą’ígóó nidahastą́ą da.
last year-past NEG many-GÓÓ pl-3-rain.PJáan bimá łóó’ t’áá yiyánígíí bił bééhózin.
John 3-mother fish just 3-3-eat.I-ÍGÍÍ 3-with 3-about-3-know.NIJáádéé ́ałgháázhdikahígíí naaki góne’ iiyá.
leg.by-means-of 3-3-race-NMLZ two rank 1-go.PK’ad niba’ sédáa dooleeł.
now 2-wait 1-sit.SPN FUTMósí ch’óółt’e’ lágo.
cat out-3-2-carry.O LÁGOneiilyé
3DO-1dpl-carry.a.ropelike.thing.around.Inidadoohłeeł
pl-3DO-2dpl-carry.a.ropelike.thing.around.Fnidoohłeeł
3DO-2dpl-carry.a.ropelike.thing.around.Fnitł’ó
3DO-2-weave.it.INá’áł’ah doo ndi yiyiichįįh da.
3-butcher.CI NEG 3-good.at.NP NEGShá bíighah ’azee’ál’į́įdi sédá.
sun proportionate medicine 3-make.I 1-sit.SPNShidá’í éí t’óó chaha’oh ła’ nijó’aah laanaa ní.
my.uncle TOP just arbor one 4-build.O hope 2-say.PShitah honeezgaigo, doo naashnish da dooleeł.
1-body 3-pain.P-GO NEG 1-work.I NEG 3-become.FShizhé’é bichíditsoh yaa naashnish.
1-father 3-truck-large on.it 3-3-worked.P 1-father 3-truck-large on.it 3-3-workedShizhé'é ch’ah bítáa’jį’ da’deez’áhígíí bił yá’át’ééh.
1-father hat 3-forehead extending-foward-ÍGÍÍ 3-with 3-be.good.NIShínaaí shíká ’adoolwoł nisin ńt’éé’ ’áłt’ąą t’áadoo níyáa da.
1-older.brother 1-for 3-run.F 1-want.NI but after.all NEG 3-come.sg.P NEG
’íísíníłts’ą́ą́’
bee ’ééhóziní
- -ká after, for’akéé’ si’ání zanoo’į́ bik’ídáahgi
- benefactive
- Náásgóó
- yishwoł run along
- Neuter Imperfective (NI)
- nisin think, want
- ńt’éé’ relates to past timesaad ’át’éii zanoo’į́ bik’ídáahgi
- ’áłt’ąą after allsaad ’át’éii zanoo’į́ bik’ídáahgi
- t’áadoo notsaad ’át’éii zanoo’į́ bik’ídáahgi
- doo --- da frame to negativize verbs and phrasessaad ’át’éii zanoo’į́ bik’ídáahgi
- ’Áhoodzaii
- nishááh come, arrive




