Ła’ ha’nitáhígíí ’éí biihidzóhí 50 entries

’Ahwééh doo dich’í’ígíí ła’ jóódlą́ą́’.

coffee NEG 3-bitter.NI-NOM some 3-4-drink.O

’Atiin bąąhgóó doo ch’il ’ahwééh ’ájíléeh da.

road 3-beside-along NEG plant coffee together 3-4-gather.SFO.I NEG

’Atiin yéego séí ndahadleeh łe.

road very sand 3-becomes,usually.CI

’Atsį’ísh ’éí doodaii’ łóó’ísh nínízin?

meat-Q or fish-Q 3-2-want.NI

’Ayóigo deesk’aaz --- ’áyąą dah dinítsiz.

terribly cold no.wonder up 2-shiver.NI

’Áádóó haa hóót’įįd?

and.then how ho-happened.P

’Eii bóhólníih ni.

that FOC 3-lead.Prog EMPH

Ałk’idą́ą́’ ’éiyá naadą́ą́’ ’ayóo k’éédadiilyééh ńt’éé’. K’ad ’éiyá naadą́ą́’ naalyéhé bá hooghan góne’ nidahaniih.

long.ago TOP corn very pl-3-1dpl-plant.R past | now TOP corn trading.post inside pl-3-pass-buy.CI

Béésh hataałí t’áádoo de nídíłki’í.

radio NEG up 2-volume.turn.I-Í

bik’ídidiidis

3DO-1dpl-wrap.it.around.it.F

bik’ídísdis

3DO-1-wrap.it.around.it.I

bik’ídóhdis

3DO-2dpl-wrap.it.around.it.I

Bíni’ tsésǫ’ t’áá ’ąą’ ’át’é, ’áádę́ę́’ yah ’íích’i.

let window leave.open from.there in breeze.I

Ch’ééh déyáago hooghangóó nááshdááł.

in.vain 1-go.sg.P-GO home-to 1-return.Prog

Chidí sits’ą́ą́’ hashtł’ish yiih yilwodgo t’áá ch’į́į́góó ch’ééh ’ííł’įįd.

car 1-from mud 3-into 3-go.P-GO failure in.vain 1-act.P

Dah nóóljííd lágo.

up 2-jump.O don’t

Dah náánéitą́ągo ninááhodoołtį́į́ł.

up new.cresent.moon-GO 3-appear.F

dajiłbéézh

pl-3DO-4dpl-boil.it.I

dajííłhį́į́’

pl-3DO-4dpl-melt.it.(snow).P

Damóogo ’áłah ’aleeh ’áko ’áadi nihaadíínááł.

Sunday 3-gather 3-be so there-at 1-Pl-to-2-arrive.F

dashiilbéézh

pl-3DO-1dpl-boil.it.P

Dichin sélį́į́’ lá.

hunger 1-become.P disc

dizhdidoołjah

3DO-4-start.fire.F

Doo bíighah da.

NEG 3-sufficient.NI NEG

Doo hanii kintahgóó díníyáa da nisin.

NEG contrary town-toward 2-start.go.P NEG 1-think.CI

Gohwééh t’áá bizhání ’éí doodaii’ ’abe’ bgo daats’í nínízin?

coffee only TOP or milk 3-with-GO perhaps 3-2-want.NI

Ha’át’íísh neidiyoołnih nínízin?

who-Q 3-3-buy.F 2-think.NI

hadaniilchaad

pl-3DO-1dpl-card.it.(as.in.wool).I

hadasoogeed

pl-3DO-2dpl-dig.it.out.P

Háadish chídí sizį́?

where-at-Q car.SRO parked.at.CI

Hodíína’go deesháál.

in.a.while-GO go.sg.F

Jooł de’’aah.

ball here 3-2-bring.I

Na’níle’dii k’ida’diil, t’áadoo dadínéesą́ą da.

dismay pl-3-1dpl-plant.P NEG pl-3-grow.P NEG

Na’nízhoozhídi yíníyáago t’áá ła’ bił ’ahóókááh lágo.

Gallup-at 2-go.P-GO see.to.it some 3-with 3pl-meet.O NEG

Nináhaltį́go sh yá’át’ééh.

3-rain.SSO.I-GO 1-with 3-be.good.NI

nisíníłkáá’

3DO-2-investigate.it.P

Níló nááłtą́ągo t'iis bitąą’ nidadeeztąąd.

hail rain-GO.P cottonwood 3-leaves pl-3-scattered.P

Shiyáázh nih ’oołbąs dooleeł.

1-son 1pl-with 3-drive.Prog will.be

T’áá ká tó tsíídkáá’ dididííkááł.

NEG water charcoal-on start-3-2-put.OC.F

T’áá kwe’é shiba’ sínídáa doleeł.

just right.here 1-waiting.for 2-sit.SPN FUT

Tó lą’ígo nidlą́ ’áko bee nitah yá’áhoot’ééh dooleeł.

water many 3-2-drink.DI so 3-with 2-among pl-3-good.NI future

Ts’aa’ t’áá nitsaaígíí bídin nishłį́.

basket just 3-large.NI-nom 3-lack 1-be.NI

Tóta’di níyáá nít’ę́ę́’ t’áá naaznilí ’ałah nilį́įgo yínii’.

Farmington-at arrived past chapter.officials meet 1-know.P

yiidą́

3DO-1dpl-eat.it.I

yiishjį́į́’

Perfective Mode: 1-become.black.P

yiishjį́į́ł

Progressive Mode: 1-become.black.Prog

yishhį́į́h

3DO-1-melt.it.(snow).I

Yéego nihee nahóółtą́ągo yá’át’ééh doo yę́ę ’áko shį́į́ naadą́ą́’ dadinóosééł.

hard.GO 1pl-on 3-rain.P.GO 3-good future wish then maybe corn 3pl-grow.F

yíłhį́į́’

3DO-1-melt.it.(snow).P

ʼAtʼééd doo bzhǫ́ǫ da dooleeł.

girl NEG 3-with 3-happy.NI NEG 3-become.F