Ła’ ha’nitáhígíí ’éí biihidzóhí 50 entries
’Adáádą́ą́’, hééł sinil góne’ hasht’ehooshłaa.
Day.last belongings storage inside 3-1-clean.PBéeso bá hooghan góne’ saad hazlį́į́’.
bank inside words 3-pas-it.occured.Pch’aa nisíníyáágóó haalá t’áá ’éiyá ’oolyée ni’?
travel 2-walk.around.SP-goo now let’s see 3-call.NI rememberCh’iiyáán la’ doo łikan da.
food LA’ NEG 3-sweet.NI NEGDibé ch’ínínil, ’azhą́ níchíil ndi.
sheep 3-1-release.P even 3-snow.I butDibé t’áadoo ch’íínínilgóó dichin danilį́į dooleeł.
sheep NEG 3-2-let.out.P-NEG-GOO hunger 3pl-be.P futureDibé t’áá daaztsą́ą́ lágo bik’íníyá.
sheep just pl-3-die.P DISC-GO 3-onto-1-come.PDiné léi’ shichidí bikee’ doo baa diilts’ííd le’ ’át’éégóó yąąh niini’ą́.
man some 1-poss-car 3-tire NEG 3-about 3-start.fall.I allow unbelievably-to-NEG 3-on 3-3-put.SRO.PDoo ndi bił ílíí da.
not.even 3-with-grateful.NI NEGDoo ndi dichin nizin da.
not.even 3.hunger-I.am.NI NEGDoo ndi nálzid da.
not.even 3-scared.NI NEGDooládó’ shį́į́ shich’ohoos’ni’ da; ’adą́ą́dą́ą́’ kintah góyaa yishááł ńt’éé’ béeso naadiinígíí ńdiiłtsooz.
wow probably 1-lucky.P yesterday town areal down 1-go.I Past money twenty-NOM 3-sit.FFO.PDooládó’ T’iists’ózí nízaad da lá.
DOOLÁDÓ Crownpoint 3-far.NI DA DISCDoozhǫǫgo bééso shee hólǫ́ǫgo chidí nahideeshnih.
half.decent money 1-with 3-3-have.I-GO car 1-buy.FDoozáagi Diné bíbee hazʼaanii bi nanilnish?
PTL.NEG navajo.people 3-government ? 3-2-to.work-IDíí ’éí télli ’ayóo ’ayą́.
this TOP donkey very 3-eat.PHa’a’aahdę́ę́’ t’áá ’ííyisíí niyolgo t’áá bá hádzidgo ’át’é.
east-from real wind-GO dangerous 3-be.NIHaalá tʼáá ʼéiyá yinílyée ni’?
how-Q just TOP 2-name.NI rememberHastiin Nééz lą́ą hádadíníit’ı̨́ı̨́’.
Mister Neez emph pl-3-1dpl-search.IHaóódziih lágo.
2-speak.O don’tHágóoneeʼ, nimá sání bíká ’anilyeed
well then 2-mother old 3-after 2-run.IIiná jidinidzingo, tsididįįjį’ hanaanish hólǫ́ǫ łeh.
life 3.want-GO overwhelm 3.indef.poss-work 3.EXIST.NI oftenJohnny daashin nił naalnish ni’ t’áá ’ííd̨áą́
Johnny wasn’.it 2-with 3-work.I recall just thenJooł yee ndaanéhé Jóhonaa’éí daashin daolyée ni’.
ball 3-by.means.of pl-3-player.CI-NMLZ Sun(s) wasn’t.it pl-3-name.NI rememberJó Diné bizaad naalkaah bídaneedlį́įgo baa neiikai
because Navajo 3-word 3-study.CI 3-1pl-interest.I-GO 3-for 1pl-do.IK’ad Na’nízhoozhídi naasháa le’.
now Gallup-at around-1-walk.I hopeKin góne’ siikéé lá jiní.
house in 1dpl-sit.I DISC 4-say.IKóhoot’éédą́ą́’ dibé yázhí t’óó ’ahayóí hazlį́į́’. K’ad ’éí doo t’óó ’ahayói da.
last.year sheep baby a.lot 3-Pas-it.occured.P now this NEG a.lot NEGLééchąą’í t’áá shǫǫ ’akéé’ nálwod lá.
dog good.thing INDEF-behind 3-return.P DISCMa’ii yee’ aní jiní aaji ła’ jooldloosh.
coyote extremely someone it.is.said over.there surprise 4-creep.IMexico hoolyéhédi hoostse’ laanaa.
Mexico areal-3-call.NI-NMLZ-at areal-1-see.O wishNaadą́ą́’ t’ah doo dadiigááhdą́ą́’ deiiti’.
corn before pl-3-leaves.turn.white.I-past pl-3-1dpl-harvest.PNahałtin lá ’áyaańda ’éé’tsoh yee nidaakai.
3.rain.I DISC wonder jacket 3-with 3pl-walk.INáneeskaadi t’áádoo naa’ółí bił yíyą́ą’da. ’Alóós t’éiyá yíyą́ą́’.
Tortilla-N (t’áá)doo-NEG Bean-N bił-3-with yíyą́ą’da-3o-1s-eat.P NEG Rice-N t’éiyá-only yíyą́ą’-3o-1s-eat.P.Nétł’ah ládą́ą́’ doo ’aadi shił ’adoolwoł da.
3-difficult.P if NEG there.at 1-with 3-drive.F NEGNíléi dził góde chidí yoołbąs.
there mountain areal.up car 3-drive.CINíwe, doo tsésǫ’ góne’ ch’ééjí’nah da!
stop NEG window 3-into 4-crawl.R NEGNízhánee’ saabiihi’níłí bóhwiinił’ą́ą́’.
2-good.thing-NEE’ computer 3-2-learn.PShilééchąą’í ts’in yi’aał łeh.
1-dog bone 3-3-chew.I oftenShízhe’é yéeni’ ’ayóó ’iiná bee nanihizhneeztą́ą́’.
1-father past-deceased very life 3-with 1pl-4-teach.PShow Lowdi łóó’ haóshłe’ laanaa.
Show Low-at fish 3-1-pull.up.by.line.O hopeSitsii’ ndeeshshoh léi’ tó ’anideizgiz lá.
1-hair 3-1-moist.F because water 3-turn.off.R DISCT’ah doo la’ ké ániidígíí ła’ biih náánást’ées da.
not.yet DISC shoe.new-IGII some 3-into 1-step.in.I NEGT’ah doo la’ nimá bich’į’ dínáah da.
still NEG surprise 2-mother 3-toward 2-go.I NEGT’ah doo la’ tł’oh ła’ baa náánágeeh da.
not.yet DISC hay some 3-for 3-haul.I NEGT’áá ’aaníí ’aníigo t’éiyá doo bikee’ saad si’ą́ą da.
truly 3-say.I-GO only NEG 3-behind word 3-sit.SPN NEG
’íísíníłts’ą́ą́’
bee ’ééhóziní
- t’éiyá onlysaad ’át’éii zanoo’į́ bik’ídáahgi
- t’áá ’aaníí trulysaad ’át’éii zanoo’į́ bik’ídáahgi
- T’ahdii ’áhát’íní hoolzhishgi bik’ídáahgi
- doo expresses negation
- -kéé’ behind, following’akéé’ si’ání zanoo’į́ bik’ídáahgi
- Si-Perfective Neuter (SPN)’áhát’íní hoolzhishgi bik’ídáahgi
- da expresses negation



