Introduction to Particles

coming soon...

An example search has returned 50 entries

’Ashkii ’éí łį́į́’ bił naaldloosh łá’í nidi doo yiyiichįįh da.

boy TOP horse 3-with 3-ride.I one but 3-3-know.NP NEG

Shideezhí t’áadoo ’ałtso ’íiłta’ t’óó nádzá.

1-sister NEG finish 3-read-NMLZ.NEG just 3-return.P
listenloadingplaying

My little sister came back to us before she finished school.

’Akonee’, shą́ą́’ t’áadoo ’ánít’íní nidishní.

see remember NEG 2-do.NI-Í 1-say.I

’Ashkii t’áá shǫǫ ółta’ lá.

boy good.thing 3-learn.I DISC

’At’ééd sin t’ahaa’go yíhooł’ą́ą́’.

girl song quickly 3-3-learn.P
listenloadingplaying

The girl quickly learned the song.

’Atsį’ t’éiyá nahidoonih lágo naalyéhé bá hooghangóó ’o’oolwod nít’éé’ da’deelkaal lá.

meat only 3-buy.F DISC-GO trading post-toward 3-drive.P past 3-close.P DISC

’Áłtsé biba’ dooleeł ’áko shį́į́ ’índa nih dah adidoolwoł.

first 3.for will until then only 1.with start 3-drive.F

’Eii bóhólníih ni.

that FOC 3-lead.Prog EMPH

’Eii łį́į́’ ga’ yinízin.

that horse EMPH 3-2-want.CI

’Éí lą́ą baa nitséskees nít’ę́ę́’.

that EMP 3-about 1-think.I past

Ashkii hooghan gone’ ałhosh.

boy hogan inside 2-sleep.NI
listenloadingplaying

The boy is sleeping inside the hogan.

Bee nihichʼįʼ ʼandahaztʼiʼii tʼóó tséʼédin danéesééł nahalin.

3-with 1dpl-to pl-3-problem.P-NOM just.worse pl-3-grow.F 3-3-resemble.NI
listenloadingplaying

Our problems seem to grow continually worse.

Ch’ééh jidighaahgo, ajółhosh laanaa jinizin łeh.

in.vain 4-walk.I-GO, 4-sleep.O hope 4-want.CI usually

Ch’iyáán ííł’í doo ndi yééhósin da.

food 3-3-make.CI NEG but 3-3-know.NI NEG

de’ nánínááh

hither 2.return.I
listenloadingplaying

come here

Dibé t’áadoo ch’íínínilgóó dichin danilį́į dooleeł.

sheep NEG 3-2-let.out.P-NEG-GOO hunger 3pl-be.P future
listenloadingplaying

The sheep will go hungry if you do not take them out.

Doo t’áá k’ad nich’i’ hasdzíí da.

do.not.want.to towards.you.pos 1-speak.P NEG

Doo yéé shidááh deeyánłti’í.

NEG.threat 1-toward 2-speak.I-Í
listenloadingplaying

Don’t you dare talk back to me.

Dooládó’ deesk’ąąz da lá!

Certainly 3-cold.SP as.such discovery
listenloadingplaying

Goodness it got very cold!

Díí shi’éé’ jiní.

this 1-clothes emph 3-say.P
listenloadingplaying

Let’s pretend these are my clothes.

Dííshjį́įdi, tsididįįjį’ nihinaanish dahólǫ́ǫgo biniinaa ’ádaa ńdeii’nah.

these-days-at overwhelmed 2pl-work pl-there-exist.NI-GO 3-because RFLX pl-1dpl-forget.R
listenloadingplaying

Today, we don't take care of ourselves because we are overwhelmed with work.

Hastiin łá’í ndi doo tsénił nei’áa da lá.

man one but NEG axe 3-3-have.SRO.I NEG DISC
listenloadingplaying

The man doesn’t have a single axe.

Haánee’ haa nóolnin dooleeł.

what-NEE’ how 3-3-resemble.NI future
listenloadingplaying

We’ll just wait and see how it looks.

Hái da shą’ tsinaa’eeł ’ájiilaa lá?

who DA Q boat 3-4-make.P DISC

Jacob ’éí ayóo naalnish

Jacob this.one very 3-work.CI
listenloadingplaying

That Jacob, he really works hard.

Japandi naóshdáah laanaa.

Japan-at 1-return.O hope
listenloadingplaying

I wish I could go visit Japan again.

K’i’diiláá nít’éé’ t’óó tsé’édin ch’osh sits’ą́ą́’ yaa tįįh yikai.

3-1-plant.I past just intense bug 1-on 3-to infest 3-move.pl.P

Mexico hoolhédi hoostse’ laanaa.

Mexico areal-3-call.NI-NMLZ-at areal-1-see.O wish

Naadą́ą́’ ła’í ndi t’áadoo bik’i nahoołtą́ą da.

corn not.even.one but just.NEG 3-on rain.P NEG.

Nahałtin lá ’áyaańda ’éé’tsoh yee nidaakai.

3.rain.I DISC wonder jacket 3-with 3pl-walk.I
listenloadingplaying

It’s raining so they are wearing jackets.

ni’sełkǫ́ǫ́’ léi’ yéigo bąąh ch’ééh déyá

1-swim.P because very 3-on in.vain 1-go.P

Nichidí t’áadoo diists’ą́ą́’góó lá haayit’éego néiikah dooleeł.

2-car NEG 3-start.P-NEG-GO DISC how 1pl-return.F future
listenloadingplaying

How will we go back if your vehicle does not start.

Níwe, doo tsésǫ’ góne’ ch’ééjí’nah da!

stop NEG window 3-into 4-crawl.R NEG
listenloadingplaying

Stop, one does not crawl through the window.

NTUdi hooghannimází góne’ Diné bizaad baa ’iinishta’

NTU-at hogan inside Diné 3-language 3-for 1-read.I

Shikindóó t’áá ’ahanidi nikin si’ą́

1-house-at just near-at 2-house 3-sit.P.SRO

Shoo ’aadę́ę́’ ła’ joogááł

look there.from one 4-enroute.Prog
listenloadingplaying

Look someone is coming

T’ah ’abíínídą́ą́’ naanishgóó dah dii.

still morning-past work-to up start-1-step.I

T’ah doo ha’a’aahgóó nídidíí’nah jó ’abínídą́ą́’ chidí naat’a’í biih nilyeed

just NEG sunrise-NEG 2-crawl.up.F because morning car 3-fly.NOM 3-into 2-run.I
listenloadingplaying

Get up before sunrise because you’re catching a plane in the morning

T’ah doo la’ shą́ą́’ ’azhjaa’góó náádiikáah da.

not.yet DISC flea market-to 1pl-run.I NEG

T’ah doo la’ tł’oh ła’ baa náánágeeh da.

not.yet DISC hay some 3-for 3-haul.I NEG

T’ah doo lą’í náháhą́ądą́ą́’ ’Ashįįh Bii’ Tóodi shighan nít’ę́ę́’.

still NEG many year-past Salt.Lake.City-at 1-home past

T’áadoo lą’í ’íyánígo t’éiyá nítsaazígíí yaa kódoonííł.

NEG many 2-eat.I-NEG-GO only.then 2-big.NI-IGII 3-down 3-happen.F
listenloadingplaying

Your weight will go down only if you do not eat a lot.

T’áá ’áko doozhǫǫgo béeso ba’í’nil.

all.right decent money 3-3-borrow.P
listenloadingplaying

S/he borrowed a decent amount of money.

T’áá nikee’ ániidígíí biih wóó’éés lágo.

see.to.it 2-shoe new-IGII 3-into 2-step.in.O NEG

T’áá shǫǫ dibé náz’ah lá.

good.thing sheep 3-butcher.P DISC

T’áá shǫǫ t’áadoo chidí bitoo’ nihits’ą́ą́’ ’asdįįd da.

just good NEG car 3.poss-gas 1pl-away 3-dwindle.P NEG

T’áá íídį́į́łit’éego ’atiindi sínízį́į dooleeł.

just ready-GO road-at 2-stand.P fut.

Tʼáá shǫǫ tʼah naashjaah lá.

Whew! still 3-1-have.PlO.I discovery

Wónáasdóó t’óó tsé’édin nihee deezhchííl.

so.then just overwhelm 1pl-with 3-snow.P

Łééchąą’í bighan ’íilnééh nít’ę́ę́’ tsineheeshjíí’ nihits’ą́ą́’ ’ásdįįd ’áko t’áá ’ádíjį’ nishiilnish.

dog 3-house 1dpl-make.I past lumber 1pl.on dwindle so just there-up.to 1-go.du.P
listenloadingplaying

We were making a dog house until we ran out of lumber.